Friday, December 21, 2018

TARIHIN KASUWANCI A KANO

TARIHIN KASUWANCI A KANO
Tsakure daga littafin 'Kano cibiyar Kasuwanci ta Africa' wanda Marigayi Maje Ahmad Gwangwazo (Allah yajiqansa da Rahama ya wallafa).
Daga Sadiq Tukur Gwarzo
Maigirma Farfesa Sani Muhammad zaharaddin, babban limamin Kano ya faɗa a ta'alikin littafin cewar:-
Ana yiwa Kano kirari da "ka misulu alfin, Jalla Babbar hausa, Gari ba kano ba Dajin Allah! Yaro ko dame kazo an fika."
Haka kuma marigayi ɗan kishin kasa Sa'adu Zungur yana cewa a wakarsa Arewa Mulukiyya ko Jamhuriyya:
Ya! Sarki Alhaji Bayero,
Ga 'yan birni da kanawiyya
Tun Bagauda na Saran kano,
Suka fara fataucin dukiya.
TARIHIN ZUWAN LARABAWA KANO
A shekara ta 1453 miladiyya, a zamanin sarkin kano Yakubu ɗan Abɗullahi Barja, sarkin kano na goma sha shidda a mulkin kanawa, waɗansu larabawa mutanen kasar Gadamus masu fatauci suka zo daga Tarabulus (Libya), suka sauka a kano. Sune larabawan farko da suka fara zuwa kano.
Da saukar waɗannan fatake, sai sukaje wurin sarkin kano Mallam yakubu, a jujin 'yan Labu, a lokacin ba'a gina gidan sarautar kano na yanzu ba, suka ce da sarki a cikin harshen larabci su fatake ne, suna so su zauna a kano domin suyi ciniki.
A wannan lokaci kuwa, limamin kano Mallam Muhammadu Hashimu ne yake fassarawa sarkin kano abinda waɗannan fataken larabawa ke faɗa a matsayin tafinta. Daga nan sai sarikin kano yakubu yayi farin ciki kwarrai da gaske, sannan yace da shamakin kano ya kaisu sararin nan dake yamma da unguwar Garke watau Dandali, suyi gidaje su zauna acan.
Sabili da waɗannan mutane suna da jar fata, sai mutanen kano suka sa musu suna Turawa. Don haka koda larabawan suka zauna a wannan wuri, sai mutane suka sanyawa wurin Dandalin Turawa. Dalilin sunan dandalin turawa kenan yau kusan shekaru 553 kenan.
Tun daga wancan lokaci ne larabawa suka cigaba da zuwa kano fatauci. Kamar misali akwai Yamalawa mutanen Yamen, da larabawan Tunis duk sun riski kano, amma kowaɗanne akwai nau'in kasuwancinsu.
Su larabawan Libya mafi yawan abinda suke siyarwa kayan alatu ne irin na sarakai da kayan kamshi da kayan zaki.
Sai dai ya kamata a sani, da wahala ace ga lokacin da aka soma samar da kasuwanci a kano. A zamanin da, mutanen kano sunfi riko da noma fiye da wata harkar kasuwa, amma ana aiwatar da sana'o'i na gargajiya misalin rini, jima, kira da sak'a. Waɗannan su suka haifar da ainihin kasuwanci, domin mutum zaiyi abu ya siyar ga jama'a.
Koda yake, a wancan lokacin, ba'a fara amfani da kuɗi ba a kano, ana yin cinikin furfure ne, watu ban gishiri in baka manda.
Daga baya ne lokacin da fatake ƙlarabawa ko Asbinawa da Agalawa suka zo kano, kasuwanci ya fara kankama a kano.
Haka ma, sauyawar akalar kasuwancin kasar hausa daga izuwa kano kamar yadda littafin 'Kano civil war and the British Over Rule 1882-1940' na Muhammad F.A ya ruwaito ya taimakawa kano matuka gaya, domin an samu cewar fatake sun yiwa katsina tawaye ne, suka koma kano ɗungurungum da kasuwancinsu.
Zuwan turawa kano kuwa, da kuma yadda suka samar da farin kuɗi a shekara ta 1930 don yin musanje ya haɓaka kasuwanci sosai a kano. Domin a zamanin ne kanawa suka samu buɗewar ido ainun a harkar, har ya zamana suna yiwa kansu jagoranci, abinda ya sanya kano ta k'ara bunksa kuma kenan har ake mata kirari da Tumbin giwa ko dame kazo an fika.
Kai bama nan ba, har daga kasashen Kasabalanka ta Morocco da Yunana ta Girka fararen fata sunzo fatauci kano, bari kuma kuji yadda suka zo...
A karni na goma sha biyar, zamanin mulkin Sarkin Kano Muhammdu Rumfa, wasu turawa fatake sunzo kano daga girka. Kasarsu acan kusa da Istanbul take, ana kiranta Yunana, a yankin kasashen Turawa.
Su waɗannan turawa sunzo kano ne domin fatauci, sun kai kimanin arbain, da rakuma kusan talatin da biyar, masu ɗauke da kayayyakin dukiyoyi masu yawa kamarsu alkyabbu, jabbobi, falmarori, kuftoci, jauhohi, hulunan dara, takalma, kilisai, takardu da kuma takubba.
Sai waɗannan fatake suka iso kofar fadar sarki, suka nemi iso sannan sukayi gaisuwa gareshi da larabci.
A cikin malamn da suke zaune, sai wani Malami mai suna Abdurrahman ya rinka fassara maganarsu da hausa.
Daga nan sai waɗannan fataken suka gayawa sarki Muhammadu Rumfa cewa su ba larabawa bane, Turawa ne mutanen Giris. Sun iya larabci ne kurum kuma fatauci ne ya kawosu kano. Nan take sai suka fito da kayayyakin da suke siyarwa.
Da yake a wannan zamanin, ba'a soma ciniki da kuɗi ba, sai sarkin na kano ya tambayesu cewa ku kuma me kuke da bukatar saye a wurinmu? Sai sukace muna bukatar bayi, fatu, kiraga, albasa da tafarnuwa. Daga nan sai sarki yace yana bukatar dukkanin kayayyakin nasu, sannan yasa a shirya musu kayayyakin da suke da bukata.
Ance an basu masauki a inda asbitin unguwar Marmara yake a yanzu, akayi musu ɗakuna dogaye da tsangayu masu faɗi da tsawo, aka yi musu hayin shirayi, sannan kowanensu aka bashi gado da tabarma.
Sarki ya tura musu bayi domin suyi musu hidima. A lokacin saida bayin suka haka musu tijiya domin samar musu da ruwa saboda rashinsa, shine har akace idan turawan suna bukatar ruwa sai suce Akwa, wai sunan ruwa kenan da yarensu, daga bisani sai aka sanyawa rijiyar suna 'Yar Akwa.
Waɗannan turawa da suka zo a zamanin Sarkin Kano Muhammadu Rumfa, sune suka fara kawo takardu da takobi. Suna kiran takardu "Yarta krata", takobi kuma "Takopis". Watakila daga nan sunayen suka samo asali domin da harshen hausa kansakali ake kiran takobi.
Da lokacin tashin fataken yayi, sai suka haɗa gagarumar kyauta suka baiwa sarki, sarki ya ɗauki nasa ya kuma rarrabawa hakimansa, sannan yasa aka basu bayi hamsin mata da maza, da dawaki masu yawa, gami da sauran kayayyakin da suka bukata tunda fari, sannan aka haɗa tawaga domin tayi musu rakiya.
Suka fita daga kasar kano, suka bi ta wani gari mai suna Dingas zuwa Damagaran, suka kalli hanyar Tunis, suka shiga cikin sahara har zuwa Wani gari mai nisan gaske dake cikin sahara a yankin Libya, sunansa Murzuk, daga nan suka dangana da birnin Turawa a bakin babban tekun bahar Rum, suka shiga manyan jiragen ruwa, suka koma kasar su ta girka. Waɗannan sune turawan farko da suka soma zuwa kano.

HUKUNCIN WANDA YAYI ZINA DA WACCE BA MUSULMA BA :

HUKUNCIN WANDA YAYI ZINA DA WACCE BA MUSULMA BA :
TAMBAYA TA 2588
*******************
Assalamu Alaikum. Malam mun gode Allah saka da alheri da abunda kake mana.
Mallam nine nayi NYSC na a Jos plateau state Mallam sai na hadu da wata yer christan mallam sai shaidan ya shiga tsakaninmu har mukayi zina sai tazo tayi aure mallam da tayi aure sai muka sake saduwa har muka kwana agidana amma kafun na kwana da ita bayan aurentan sai abokina yace mun tunda ita christan ce ba komi zayyu na kwana da ita sai na sadu da ita da aurenta mallam yanzu mene hukunci na mallam.
mallam ina cikin matsala ayi hakuri agaya mun naji hukunci na nagode ALLAH saka da alheri.
AMSA
*******
Wa alaikumus salam.
Hukuncinka daidai yake da na kowanne mazinaci. Da farko dai kaci amanar kanka Kuma kaci mutuncin addininka amatsayinka na Musulmi. Sannan kaci amanar hukumar Qasarka wacce ta turaka domin yin bautar Qasa acikin al'ummar wani yankin da ba naka ba, tunda ka aikata irin wannan laifin.
Zinar da ka aikata da ita kafin aurenta da bayan aurenta duk laifin yana nan akanka. Shi abokin naka da ya baka wannan gurguwar fatawar, shin mecece hujjarsa acikin shari'ar musulunci?. Kaima kasan bashi da hujjah. Ka biye ma fatawarsa ne bisa son rai. Kuma tabbas Allah zai tambayeku dakai dashi.
Ta hanyar aikata zina ka fitar da kanka daga layin muminan kirki awajen Allah. Domin kuwa ita zina saboda girman laifinta awajen Allah, yana ha'data waje guda ne tare da shirka da kisan kai. Sune laifuka uku mafiya girma a Musulunci.
Allah yana magana acikin Alqur'ani game da siffar bayinsa na kwarai, yace :
"SUNE WADANDA BASU KIRAN WANI ABIN BAUTA TARE DA ALLAH KUMA BASU KASHE WANI RAI WANDA ALLAH YA HARAMTA SAI DAI DA HAKKI, KUMA BASU YIN *ZINA.* WANDA YA AIKATA WANNAN ZAI HADU DA UQUBA (KO KUMA ZA'A JEFASHI ACIKIN WATA RIJIYA ACIKIN JAHANNAMA, MAI SUNA "ATHAM".
"ZA'A NINNINKA MASA AZABA ARANAR ALQIYAMAH, KUMA ZAI DAWWAMA ACIKINSA, ACIKIN HALIN WULAKANTUWA".
Malamai irin su Ikrimah sun ce acikin Jahannama akwai wasu ramuka guda biyu masu suna "Gayyu da Atham" acikinsu ake jefa mazinata da sauran masu biye wa sha'awa anan duniya.
Ibnu Abid dunya ya ruwaito wani hadisi ta hanyar Haitham bn Malik Atta'eey (Allah ya yarda dashi) yace Manzon Allah (sallal Lahu alaihi wa aalihi wa sallam) yace : "BAYAN SHIRKA BABU WANI ZUNUBI MAFI GIRMA AWAJEN ALLAH FIYE DA MANIYYIN DA MUTUM YA SANYA ACIKIN MAHAIFAR DA BATA HALATTA GARESHI BA".
Don Qarin bayani aduba tafseerin Ibnu Katheer, Suratul Furqan ayah ta 68-70.
Ga kuma hadisin da Bukhary da Muslim ta Tirmidhiy suka ruwaito ta hanyar Sahabbai daban daban, wanda Manzon Allah (sallal Lahu alaihi wa aalihi wa sallam) yace "MAZINACI BA ZAIYI ZINA ALHALI YANA MUMINI BA" (WATO YAYIN DA MAZINACI YAZO ZAI YI ZINA, ANA CIRE MASA IMANI NE DAGA ZUCIYARSA).
Idan laifin zina ya tabbata akan saurayi musulmi, ko kuma yayi furuci da kansa cewa yayi zina, to hukuncinsa shine bulala dari kamar yadda ayar cikin suratun Nur ta bayyana.
Don haka nake yi maka nasihar cewa kaji tsoron Allah ka tuba zuwa gareshi. Shi Allah mai karbar tuban bayinsa ne. Ka nisanci zina da duk abinda ya shafeta. Kaje kayi aure ka runtse idanuwanka daga kallon haram ko aikata haram. Domin akwai ranar da Allah zai tambayi kowacce ga'bar jikinka akan dukkan aikin da ka aikata da ita.
Allah yace "SAI DAI WANDA YA TUBA KUMA YAYI IMANI KUMA YA AIKATA AYYUKA NA KWARAI".
WALLAHU A'ALAM.
kayi sharing domin mafiyawan Matasanmu sun abka cikin wannan balai ko Allah zaisa kaima ta dalilin ka koda mutun dayane ya samu shiriya.

AVICENA

TARIHIN SHAHARARREN MASANI IMAM IBN SINA
Daga SADIQ TUKUR GWARZO
08060869978
Cikakken sunan sa shine Abu Ali Al-Husayn Abdullahi Ibn sina. Yana daya daga cikin qasurguman masana a wannan duniyar, ya kuma baiwa Ilimi kachokan gudunmuwa, wanda ya hadar da ilimin addinin islama, ilimin likitanci, ilimin falsafa, ilimin lissafi da dumbin makamantansu.
An haifeshi a watan Agusta na shekar 980AD a wani gari da ake kira Afshana, wanda keda kusanci da babban birnin daular Samanidiyya mai suna Bukhara. Sunan Mahaifiyarsa Setarah, an haifeta a garin bukhara, mahaifinsa kuwa sunan sa Abdullahi, wasu na cewa shine gwamnan afshana a wancan lokaci.
Ibn sina ya tashi cikin ilimi tun yana qanqani. Haqiqa an bayyana cewa gidansu Ibn Sina matattara ce tsakanin masu bada ilimi, da masu daukar darasi. Sannan kuma shi mutum ne mai kaifin hadda. Don haka akace ya samu nasarar haddace littafin Alkur'ani maigirma tun yana dan shekaru goma kachal a duniya.
Daga nan sai ya shiga haddace litattafai na sauran fannonin ilimi. Ya haddace hadisai masu dumbin yawa. Ya kuma haddace waqoqi na hikima irin wadanda larabawa ke rerawa babu adadi. Wasu ma sunce da zarar yaji abu yake haddace shi.
An samu a tarihi cewa, Imam Ibn sina ya fara daukar darasin zama likita tun yana dan shekaru goma sha uku a duniya. Sannan kuma ya kammala haddace tulin littattafan likitancin wancan zamani yana dan shekaru goma sha shidda da haihuwa, watau shekaru uku kenan da fara daukar darasin nasa. Ilimin daya samu a wannan lokacin yasa aka sahale masa fara duba marasa lafiya daban-daban. Kenan muna iya cewa, ibn sina na daya daga cikin likitoci masu quruciya a tarihin duniya.
A wannan lokacin ana fama da yaqe-yaqe. Sarkin bukhara mai suna Nuh Ibn Mansur na fama da maqiya kala-kala, kokarin sa shine ya qarawa wannan daular tasa qarfi da fadin qasa. Ance akwai wani lokaci da bashi da lafiya, sai ya shiga neman qwararren likita. A nan ne ya samu labarin qwarewar ibn sina, nan take kuwa ya aika akazo dashi domin yayi masa magani. Da akayi sa'a kuwa, Ibn sina ya bayar da magani kuma sarki ya samu waraka. Wannan abu saiya daukaka darajar Ibn sina a yankin baki daya.
Daga cikin tagomashin daya samu shine na zamowa babban likitan sarki Nuh ibn Mansur, wanda ance daga bisani Ibn sina ya rinqa samun kudaden da yake taimakon mahaifin sa ma a wurinsa. Sannan kuma an sahale masa shiga babbar Ma'ajiyar adana litattafai ta qasar Bukhara. Wanda hakan, dai-dai yake da bashi lasisin qara fadada ilimi ta hanyar karanta manyan littattafan ilimi. Koda yake ance babu jimawa dakin adana littattafan ya qone da wuta, abinda ya janyo wasu maqiyan Ibn sina suka zargeshi da qona wajen domin wai kada asan inda yake samo ilimansa.
To. Allah dai shi yasan gaibu. Amma a kwana a tashi, sai lamura suka sauyawa ibn sina. Na farko dai mahaifinsa kuma abin qaunarsa ya rasu, na biyu kuma sojojin turkiya sun cinye daular samanidiyya da yaqi. Wannan yasa Ibn sina barin gari tare da shiga fagafniya, yau yana wancan gari, gobe yana wani. Yana zaga garuruwa yana aiwatar da sana'ar sa ta likitanci, yana kuma karantar da dalibai ilimin falsafa dana warkar da marasa lafiya.
Ance a irin haka sai daya zagaya garuruwan Ganganji, khwarazm, Rayy, Hamadan da Isfahan. A garin hamadan ne akace sarkin garin mai suna shams al Dawlah ya nada shi bafadensa kuma likitan sa, amma daga bisani aka kai masa gulmar cewa ibn sina tsohon bafaden Nuh ibn mansur ne wanda yake maqiyi ne a gareshi, sai kawai ya koreshi daga garin.
Sai dai ance Ibn sina bai bar garin hamdan ba, asali ma boyewa yayi a gidan wani mai bada magunguna saboda a lokacin yana kan ganiyar rubutun littafin kitabusshifa da qanun fid dibbi, littattafan da har yau ake amfani dasu a fannin likitanci. Babu jimawa ibn sina ya aikawa sarkin isfahan takarda, yana neman izinin zama a garinsa, sarkin da yake abokin gava ne ga Sarki Shams ad daulah na hamdan. Amma ance cikin rashin sa'a sarkin hamdan ya samu wannan labari, ya kuma samu labarin maboyar ibn sina. Don haka ya bada umarnin a kameshi a daure a kurkuku.
Allah cikin ikonsa, ibn sina bai wanzu cikin kurkukun ba akace yayi bad-da-bami da shigar sufaye, ya gudu daga kurkukun, inda ya tsallaka zuwa garin Isfahan. A wannan garin ne kuma ya samu nutsuwa tare da karimci, harma ya cigaba da rubuce-rubucen sa.
Masana tarihi sun ce Iman ibn sina ya rubuta littattafai na ilimi kimanin guda 450 a tsawon rayuwarsa. Amma guda 240 ne kachal suka kubuta, ragowar sun salwanta. Daga cikin wadanda suka tsiran kuma, ance littattafai 150 sun qunshi ilimin likitanci ne, sauran 90 din kuwa suna dauke da iliman lissafi, dabara, kimiyyar sararin samaniya, luggar larabci, falsafa, kide-kide da sauransu.
Falsafar Ibn sina jajirtatta ce wajen nunawa duniya wanzuwa da buwayar Allah madaukakin sarki. Duk da dai bayan rasuwar sa, Imam Ghazali ya nazarci littattafan falsafar tasa, ya kuma samar da ilimin falsafar sa wanda yake sabanin na ibn sina. Ance ma ko alokacin rayuwar ibn sina, ya rinqa haduwa da sabanin fahimta daga manyan malaman musulunci na lokacin, tunda ance a wajajen shekara ta 1022, ibn sina ya rinqa amsar takardun tambayoyi na qalubale daga masanin lissafi da falsafa na musulunci mai suna Imam Al-Biruni.
Amma dai, a fannin likitanci, Allah ya hore masa ilimi. Wanda takai ga bashi da tamka aduk duniya a wancan lokaci. Ance yana da matuqar hikima wajen gane cuta da warkar da maralafiya. Shine ma aka taba ruwaito wata qissa tasa mai cewa "wata rana yariman farisa bashi da lafiya, cutar damuwa ta kamashi. Har ya fita daga hankalinsa, yana fadawa mutane cewa shi saniya ne, azo da wuqa a yankashi aci nama mai dadi. Yana kuka 'mooo, mooo, mooo' kamar na shanu. Sai sarkin farisa ya aikawa Ibn sina yazo yayi masa magani. Ance tun kafin yazo ya aiko a sanar da marar lafiyar cewa Ibn sina mahauci ne, zaizo kuma da wuqa ya yanka shi, don haka ya kwantar da hankalinsa. Ai kuwa yarima dajin haka sai murna, ya shiga zaquwar isowar Ibn sina.
A ranar da ibn sina ya qaraso, sai ya zare wuqa, ya wasata a qasa, sannan ya rinqa cewa 'ina saniyar take? Ga mai yankata ya qaraso' sai ya yarima ya rinqa gurnanin shanu 'mooo, moooo, mooo' da qarfi domin ya sanar da Ibn sina inda yake kwance.
Ibn sina yana zuwa wurin yariman, sai ya taba shi sannan yace ' kai! Ai kuwa wannan saniyar bata shirya a yankata ba. Idan tana son yanka, dole sai taci abinci. Tayi qiba, ta kuma sha magani'. Cikin zumudi yarima ya rinqa karbar abinci da magani, har daga bisani hankalinsa ya dawo, lafiyarsa kuma ta inganta. (Littafin The Art of Talking cure na Sadiq Tukur Gwarzo ya tattaro wadannan hikimomi ga jami'an lafiya).
A qarshen rayuwar Ibn Sina, ance dakarun Sarkin Isfahan sun samu nasarar karbe iko da garin Hamdan, don haka ibn sina yayi niyyar koma wa garin da zama, amma sai ya hadu da matsanancin ciwon ciki, daqyar ya qarasa hamdan. Wasu sunce guba aka zuba masa a abinci, wasu kuma sun tafi akan lalura ce ta ajali.
Koma dai ya abin yake, ibn Sina yayi hasashen mutuwarsa alokacin, don haka yaqi shan magani, ya koma ga Allah. Ance abokansa sun rinqa yi masa nasiha ta yabi a sannu yayi magani, amma sai ya nusar dasu ilimin sa na ruhi, gangar jiki da mutuwa. Saboda a iya abin daya sani, ya gamsu Da cewa idan jiki yayi rauni, tilas ruhi ke barin gangar jiki don komawa ga duniyar ruhina, abinda ke sanadiyar Rasuwar dan adam. Har ma yake ce musu "Nafi qaunar gajeriyar rayuwa mai fadi akan siririyar rayuwa mai tsayi"
A qarshe dai, Ibn Sina ya rarraba dukiyar sa ga matalauta, ya 'yantar da bayinsa, sannan ya shiga tilawar Alqur'ani dare da rana, yana saukewa duk bayan kwana uku, har lokacin rasuwarsa a watan Ramadan na shekarar 1037.
Ibn Sina shahararren masani ne, mai koyarwa don Allah. Rashin sa ya jefa duniya cikin duhu, donma Allah ya taimaka ya rubuta wasu daga cikin ilimansa. Alokacin rayuwarsa, ana masa laqabi da Bu Ali sina, Sharaf Al mulk, Hujjatul Haqq da kuma Sheikul Ra'iyss.
Ga kadan daga littattafan daya rubuta;
1. Mi'iyar Al'Aaaqd Ibn sina
2. Risala fi ibtal ahkamul Nujoom
3. Hikmat Al-mashriqiyya
4. Sirat al shiykh Ra'is
5. Al isharat wa Al- Tanbihat
6. Danishnama'I Ala'I
7. Risala fi Sirril qadar
8. Kitab Al najat
9. Hayy Ibn yaqdhan
Da sausansu.
Da fatan Allah ya gafarta masa. Amin

ABACHA

KO KUNSAN ATTAJIRI MAIGIDA MUHAMMADU ABACHA?

Daga Sadiq Tukur Gwarzo

Shine Muhammadu Abacha ɗan muhammadu Sani ɗan Muhammadu, an haife shi shekarar 1905 a garin Maiwa ta Kukawar jihar Borno.
A Maiwa yayi karatun alkurani, daga nan ya soma kasuwancin shanu tun yana matsahins, inda yake kawo shanu daga garin zuwa kano da wasu garuruwa, daga bisani ya komo kano da zama.
A gidan Bature Mai Amburzin ya soma sauka a kano, wanda yake auren 'yar uwarsa zara, daga bisani ya koma unguwar Sabon gari, a wani layi da har yau ake kira layin Abacha. sannan kuma babu jimawa sai ya sayi gidansa na kansa a layin Ibrahim Tawo.
Bisa gudummuwar Maigida Muhammadu Abacha kungiyar 'Yankasuwar Arewa (Nothern Traders Association) ta kafu, kuma shine shugabanta na farko.
Maigida Muhammadu Abacha ya samu damar zamowa zaɓaɓɓen wakili (councillor) a shekarar 1950. Ance ahi mai farin jamaa ne anan sabon gari saboda halayyarsa ta korki. Da taimakonsu kuma aka bunkasa kasuwannin dake birnin kano tare da gabatar da wasu manyan aiyuka.
A shekara ta 1963 ne Maigida Muhammadu Abacha ya kara zama zaɓaɓɓen wakili a majalisar arewa dake kaduna. Kasancewar sa ɗan kasuwa, ance yayi aiki tukuru wajen kwatowa yankasuwa yanci a gwamnatance, haka kuma bisa gudunmuwarsa attajirai irinsu Alhaji Dangote da Alhaji Maude Tobacco da wasunsu suka soma hurɗa kai tsaye da kamfanin Nigerian Tobacco Company.
Maigida Muhammadu abacha na ɗaya daga cikin attajiran da suka taimaka aka sabunta tare da faɗaɗa babban masallacin juma'a na kano a shekarar 1954.
Ance taimakon marasa karfi aikin sane, sannan mutum neshi wanda baya son zalunci.
A karshe Ya rasu ranar talata 6 ga watan mayun shekarar 1980. Anyi janaizar sa kuma tare da ɗumbin jama'a.
Daga cikin 'ya'yansane Tsohon shugaban kasa Janar Sani Abacha ya fito, amma baya dashi yana da 'ya'ya kimanin sha uku, misalinsu Alhaji Mustafa, Alhaji Nangana, Hajiya Titi, Hajiya Fanta, Alh Abdul da wasunsu.
Da fatan Allah ya gafarta masa amin.

ASALIN KALMAR HAUSA

ASALIN INDA KALMAR 'HAUSA' TA FITO.
(Tsakure daga Muk'alar Nazarin Tarihin Hausa)

Sadiq Tukur Gwarzo

Hakika, sanin inda kalmar hausa ta samo asali abin bukata ne a garemu, duba da yadda muke da kauna gami da soyuwar son jin tarihi mafi gaskiya na wannan harshe namu.
Idan wasu sunce asalin kalmar 'Bahaushe' wadda ake lakabawa wanda duk ya fito daga masu yara harshen Hausa, ta zone daga kalmar 'Baushe', ma'anarta kuma mafarauci, to sai muce ita kalmar hausa kuma daga ina ta samo tushiya?
Kalmar Hausa ance bakuwa ce, wai daga baya tazo. Ance ma masanin tarihi Leo Africanus ya tabbatar da cewa a zuwansa Katsina da Kano a karni na sha biyar, baiji ana faɗin sunan hausa ba, kuma da yaren gobiranci yaji ana magana.
Haka kuma manazartan littafin nan mai ɗauke da tarihin kano mai suna 'Kano chronicle' sun tabbatar da cewa tun daga zamanin Bagauda har zuwa kan Abdullahi Burja, ba'a amfani da kalmar hausa. Sai a wuraren karni na sha biyar, lokacin ɗansa Yakubu aka soma jinta
Tabbas, hakan na iya zama gaskiya, sai dai akwai-ja a maganar yaren gobiranci da akace Leo Africanus ya tarar ana yarawa a kadar hausa.
Domin masu bada tarihin Gobirawa sunce asali daga misira suke, yaki ya korosu, suka rinka sauka da tashi a wurare mabanbanta, sai a karni na sha biyar suka riski birnin Lalle da Gwararramu. Kunga kenan a wancan lokacin (karni na shabiyar) basu iso inda kasar hausa take ba a yanzu.
Sannan kuma a wancan lokacin, wasu littattafai sun bada tabbacin wanzuwar wasu kabilu a wannan yanki namu. Misali, kabilun Maguzawa, Katukawa, Gazargawa, Tokarawa, Damarguzawa da sauransu.
Hakan na iya nufin Kabilar hausa mai yara yaren hausa itama ta wanzu amma dai bada Hausa ake kiranta ba, kuma sai daga bisani ta bunkasa tare da haɗiye ɗaukacin kabilun dake makwabtaka da ita.
Amma dai ga binda wasu masana suka faɗa dangane da asalin kalmar hausa:-
- Mr C.R Niven (1971) cewa yayi: Hausa daga buzaye ta fito, domin sunan da ake kiran mutanen dake zaune a arewacin kogin kwara kenan.
- Farfesa Skinner (1968) cewa yayi :Hausa daga kalmar Aussa ne na mutanen songhai wadda ke nufin Arewa. Kuma yace akwai daɗaɗɗiyar alaka tsakaninsu ta yadda har hausawa sun aro kalmomi a wurinsu. A cewarsa ma kalmomin Bene da Soro duk nasu ne.
Marigayi Mal Aminu kano cewa yayi hausa daga Kalmar Habsha ne. Domin shi yana ɗaya daga masu cewa asalin hausawa mutanen habasha ne tun lokacin daya riski habashan yagano akwai kamance-ceniyar
al'adu a tsakaninsu da hausawa. A cewarsa 'Habsha' ne asalin sunan, sai aka koma Habsa, sannan daga baya ya dawo Hausa.
Sarkin Ningi Marigayi Alhaji Haruna cewa yayi an samo kalmar Hausa ne daga labarin Bayajidda sa'ar daya kashe macijiya shine sai tsohuwa Ayyana ta rinka ceea 'ai wani mutum ne ya kasheta wanda ya HAU-SA' maimakon tace yahau doki...
Shin menene Ra'ayinku game da Asalin Kalmar ta Hausa???

ZUWAN TURAWA 1

TARIHI: ZUWAN TURAWA KASAR HAUSA DA YADDA SUKA CI KANO DA SOKOTO DA YAKI A SHEKARAR 1903.

SADIQ TUKUR GWARZO

GABATARWAR
Muhammad Sani Umar
Da
John Hunwick
A wani lokaci a shekarar 1902, wani matashi mai suna Abdullahi ya riski kano daga arewa, ana tsammanin daga Ghadamus yake. Bamu samu labarin komai dangane da dalilin zuwan saba, da kuma danginsa, amma dai wannan labarin daya rubuta na daga madogarar mu dangane da labarin nasa.
Domin acikin labarin ne ya bayyana kansa a matsayin ɗalibi, amma ba'a fuskanci a takamaimen fannin da yake ɗalibtar ba, domin babu wata alama dake nuna yazo kano ɗaukar karatu a gurin masana, amma mun samu labari cewa wasu shekaru da suka shuɗe yayi aikin tafinta ga kawunsa na wajen mahaifi dake zaune a kano, wanda hujjoji sun tabbatar da cewa balaraben Ghadamus ne da kasuwanci ya kawo shi kano.
Abdullahi Al Ghadamasi ya riski kano watanni 8 kafin turawan mulkin mallaka su riski kano, har su cita da yaki a shekarar 1903. Don haka muna iya cewa shi ganau ne ba jiyau ba akan yadda yakin ya kasance.
Haka kuma, bamu samu komai dangane da hakan ba sai a wajajen shekarar 1907, zuwa 1908 sanda Abdullahin ya amsa kiran C.L Temple na neman wanda zai taimaka masa a fannin tafinta masanin Arabi da Hausa. A wannan lokaci C.L Temple na kokarin tafiya hutu ne burtaniya, watakila bayan ya kammala ayyukansa a sokoto kenan a watan janairun 1908.
Koda yake, ance aikin Abdullahi da Temple baiyi tsawo sosai ba sabili da yadda akace an nusar da Temple cewar akwai rashin gaskiya/cushe a aiyukansa na fassara.
Babu Jimawa ne kuma akace Abdullahi Alghadamasi ya shiga aiki da H.R Palmer, wanda a lokacin babban aikinsa shine tattara haraji daga loko da sakunan kasar kano.
Kuma kamar yadda muka fahimta, Palmer yayi mu'amala dashi saɓanin yadda Temple yayi dashi ta hanya mai kyau harma yana yawan godiya gareshi. Kai, muna iya cewa ma babu shakka, Abdullahi ne matashin da Palmer yake nufi da 'matashin balarabe' a farkon littafinsa na sunayen sarakunan kano mai suna 'Kano chronicle' wanda yace ya ɗauka aiki, har kuma yana iya fahimtar larabcin Tripoli dana Ghadamus.
Sannan, Babu takamaimen dalilin daya sanya Abdullahi Alghadamasi ya rubuta wannan tarihi, amma tana ita yiwuwa Palmer ne ya karfafe shi yayi. Haka kuma bamu da takamaimen sanin halin da Abdullahi ya cigaba da kasancewa bayan Palmer ya tafi hutu Burtaniya. Koda yake, ance Palmer yayi nufin tafiya tare dashi Burtaniya ɗinma, amma yayin da suka riski Birnin Ikko, Sai Abdullahi ya karaya, har ya yanke shawarar bazai iya jure doguwar tafiya cikin teku ba.
Don haka, samun wannn tarihi muna iya cewa abu ne mai kyau a garemu, domin mahangan da tarihin ya kalla. Da fari dai, Abdullahi yana cikin kwaryar kano turawa suka zo, don haka ya gani kuma yaji abinda zai iya bada labari akansa.
Sannan kuma tarihin ya kalli kasar hausa daga fuskar turai, tunda yayi aiki da turawan harma turawan sun gyara masa wasu aiyukan nasa.
Yadda Turawa Suka Riski Kano.
Ali ɗan Abdullahi Alfallati (Aliyu Babba Zaki) ne sarkin kano na wannan lokaci, kuma yana kan mulki sai labarin yaki ya zowa wannan gari.
Ali, sarkin wannan gari yana sane da labarin yaki. Amma sai yayi shiru bai yayata ga jama'a ba.
A lokacin da tsoro ya cika masa zuciya, sai ya tattara amintattun sa, sannan yace musu "Kuyi sani yaku jama'a, nayi niyyar yin tafiya zuwa sokoto. Don haka waɗanda duk sukayi biyayya dani suna iya bina wannan tafiya"
Daga nan sai ya shiga tattara jagororin yakinsa, da manyan jarumansa da barori, ya sanar musu da shirinsa na tafiya sokoto domin ziyartar iyaye da kakanninsa. Don haka a iya watanni biyu suka kammala shiri.
Da lokacin tafiya yayi, sai sarki Ali ya kira yaronsa mai lakabin Sarkin Shanu, yace masa "Ya kai sarkin shanu, lokacin tafiya sokoto ziyartar iyaye da kakanni na yayi. Gashi kuma kai zan dankawa kasarnan a hannunka ciki da kewayenta da dukkanin hakimanta. Wannan mukamine dana sanya a hannunka, don haka kayi kokarin rike shi da amana da kuma gaskiya. Kuma na sanar da Ma'aji Usmanu ya tallafeka wajen tsare wannan birni, tare da larabawa mazauna mutanen Tripoli da Ghadamus.
Idan wani abu ya faru abirni, ko makiya suka zo daga ko ina, to ina umartarka kayi aiki da nutsuwa, kuma ka nemi shawarar larabawan nan wajen yanke hukunci.
Bayan nan kuma, sai ya sake kiran Ma'aji Usmanu yayi magana dashi da cewa "Kayi sani ina shirin tafiya sokoto ziyartar iyaye da kakannina. Kuma na sanya kasarnan a hannunka dakai da Sarkin Shanu. Idan wani abu ya auku a birni, ko ka samu labarin zuwan makiya daga ko ina, to kuyi aiki da nutsuwa tare da larabawan nan mazauna birnin nan. Kunga muna da iyali, bayi da tarin dukiya, don haka ku nemi shawarar su don samun sahihiyar mafita, lalle ne suƴ mutane ne masu ingantacciyar fahimta.
Saboda haka kada kayi watsi da ra'ayinsu. Ni yanzu zan tafi. Idan Allah Ubangiji ya tabbatar zan bar gari ranar 4 ga watan shawwal ( shekarar 1320 kenan, dai-dai da 3-1-1903.)
Ita kuwa kofar kansakali. Kada ku rufeta domin tanan zamu rinka sadar da manzanni a tsakanin mu.
Sarkin kuma ya sake shaidawa Sarkin shanu cewa "Kai wakili nane, don haka duk abinda ya faru bayan rabuwar mu ka sanar dani ta hanyar wasika, kuma kada ka bari aike ya tsaya a tsakaninmu daga gareka da ma'aji. Amma lamurorin sharia, sai kubar su a hannun Alkali, ku kuma kuji da abubuwan da suka shafi Sarauta.
Don haka, idan Allah ya dawo damu kano lafiya, muka sameku kunyi aiki da nagarta kun cika umarninmu, to hakika zan saka muku da abinda zai faranta muku zuciya. Ku sani Allah Ta'ala yace 'babu abu mafi kamantuwa da sakayya ga alheri sai alheri' (Q 55:60). Allah ya haɗa fuskokinmu da alheri amin"

ZUWAN TURAWA 2

TARIHI: ZUWAN TURAWA KASAR HAUSA DA YADDA SUKA CI KANO DA SOKOTO DA YAKI A SHEKARAR 1903.
Kashi na Biyu
SADIQ TUKUR GWARZO
Bayan anyi haka, sai sarki Kano Ali ya bar kano ranar 4 ga ga watan shawwal tare da tawagarsa, wadda ta kunshi dogaransa, dakarunsa da sauran barorinsa.
Kwana 26 bayan sun bar Kano sai labari ya riski kano cewar turawan yamma sun isa zariya harma sun kwaceta da yaki.
Da fari da suka shigo kano, sun riski wani kauye mai suna Bebeji ne. Sai kuwa suka kori mutanen garin suka kashe shugabansu da ake kira sarkin fulanin Bebeji.
Da labari ya riski sarkin shanu, sai nan take ya sanar wa da Ma'aji Usmanu cewar Turawa fa sun shigo kasar kano, harma sun cinye Bebeji da yaki.
Dajin haka, sai Ma'aji Usmanu ya tashi ɗan aike zuwa ga Larabawan nan mazauna kano, yace yana bukatar ganinsu.
Zuwansu keda wuya, sai ya shiga labarta musu halin da ake ciki na zuwan Turawan Yamma, sannan ya rufe da cewar wacce shawara zaku bamu bisa wannan lamari?
Larabawan nan sai suka ce ka sani ya kai Ma'aji, mu baki ne anan kasar, bamu da abin cewa anan. Kurum dai idan har suka rufar mana da yaki da niyyar kashemu tare da kwace dukiyoyin mu, to hakika muma zamu far musu da yaki daboda faɗin Annabi Muhammad S.A.W cewar duk wanda ya mutu yana kokarin kare dukiyarsa, to yayi mutuwar shahada. Haka kuma duk wanda ya mutu yana kokarin kare kansa daga halaka, shima yayi mutuwar shahada. Iya abinda zamu iya cea kenan.
Ma'aji Usmanu yace ku fahimce ni. Sarkin mu ya bar garin nan kuma ya umarcemu da cewa duk binda ya taso, muyi shawara daku, kuma kada mu tsallake ra'ayinku. Don haka kuji zancena, a yanzu muna zaune daku gari ɗaya, muna neman taimakon kune domin kare garinmu daga makiya.
Sai larabawan nan sukace wa Ma'aji Ka barmu muje gidajenmu tukunna.
Sai kuwa Maaji ya barsu suka tafi.
Da yammaci, sai dukkansu suka hallara kamar haɗuwa ta fari. Ma'aji ya kara nanata musu abinda ya faɗa da farko, sukuwa sai suka amsa masa da cewa "mun amince da duk abinda ubangiji yayi hukunci damu."
Sai Ma'aji yace "to idan Allah ya kaimu gobe muna raye lafiya, inason dukkanku da bayinku ku ɗauki makamai ku taru a bakin ganuwa. Nikuwa zaku sameni a bakin ganuwar Bebeji, don haka sai muga abinda Allah zaiyi."
Sai larabawa suka ce "munji abinda ka faɗa, Allah ya bamu nasara akansu amin."
Daga nan sai Ma'aji Usmanu ya tura da wasika izuwa sokoto, yana mai sanar da Sarkin Kano Alu Babba lamurorin da suka auku bayan barinsa birni.
Kashe gari, ranar talata (koda yake lissafin ranar ya nuna 4 ga shawwal + kwana 26, zai baka 1 gawatan zulka'ada na 1320, kuma ranar jumua ta kama) tun da sassafe wasu larabawan sukayi hawa da bayinsu suka tsaya a gefen ganuwa suna masu ɗauke da makamai.
Babu jimawa sai muka ga wasu mutane da suka fita izuwa Bebeji tare da Ma'aji sun shigo birni a sukwane kuma a gigice. Suna gudu kamar ransu zai fita, kowanne ya nufi gidansa suka shige abinsu.
Koda mutane suka ga haka, sai suka bisu a baya. Bayan ɗan lokaci wasu suka fito kofar gida, shine kuma sai mutane ke tambayarsu abinda ya faru. Shine sai suka ce hakika yau munga abinda zai fitar da zomo daga raminsa.
Mutane sukace bamu gane ba, me kuka gani kenan?
Mutanen nan "sukace munga kiristoci turawan yamma waɗanda zasu fitar damu daga garinmu. Suna ɗauke da madafu da ɗakaru masu yawan gaske. Lallai mun shaida waɗannan 'yan ta'adda suna nufowa ganuwar mu."
Kafin kace haka, sai muka fara jiyo kararrakin bindigogi, ana harba wata babbar bindiga da ake kira mai ruwa.
Harbinsu na farko suka karya kofar birni. Da suka harba na biyu kuwa sai da gidan sarkin kofa ya rushe. Harsashin yayi fata-fata dashi kansa sarkin kofar, ya faɗi matacce.
Koda larabawa suka ga haka, sai suka shiga cewa Ya Ubangiji Allah ka tsaremu daga sharrin wannan rana. Madalla da ubangijinmu mai tsarewa.
Daga nan fa sai suka rarrabu, kowannensu ya nufi gidansa ya shige, suka kulle kofofinsu, sannan suka haye bisa saman sorayen gidajen nasu.
Jim kaɗan da faruwar haka, sai turawa suka shigo birnin kano.
Suka shigo dasu da sojojinsu. Sannan kai tsaye suka nufi kofar fada. Suka shiga gidan ta kofar kudu. Jagoransu wani bature ne da ake kira Mai kwagiri.
Da shigarsu sai suka hangi wani mutum a tsaye da takobi zare a hannunsa. Su basu san kowanene ba, amma nan take baturen nan mai kwagiri ya harbeshi da bindigarsa, mutumin ya faɗi matacce. Kai kace tun jiya ya mutu. Ashe kuwa sarkin shanu ne wanda sarki Ali ya baiwa ajiyar gari.
Turawa fa suka rinka kutsawa cikin fadar nan tare da sojojinsu, da alamar akwai abinda suke nema amma basu same shiba. Domin babu abinda suka taras sai yara kananu da mata. A Gidan kuwa babu abinda kakeji sai koke-koke..
A wannan fada, turawa suka kafa dandalinsu.